In 2008 kocht ik het boek ‘The Myth of the first three Years’, omdat ik toen net begonnen was met het bestuderen van de neurodevelopment (over het kinderbrein). En nu, bijna 20 jaar later, hoor ik nog steeds dat deze ‘mythe’ vaak aangehaald wordt. Daarom leg ik in deze blog nog eens uit waarom we daarmee de breinontwikkeling van jonge kinderen ten onrechte simplificeren.
In de zomer van 2007 bezocht ik tijdens een groot internationaal congres een lezing van een neurowetenschapper. Voor een propvolle zaal vertelde deze geleerde (het was een soort Canadese prof. Scherder) over de ontwikkeling van het kinderbrein en vooral over de snel toenemende kennis daarover. Wat mij bijbleef van het indrukwekkende verhaal, was de sterke invloed van de omgeving op de ontwikkeling van het kinderbrein en dat die positief, maar ook negatief kon uitpakken. De neurowetenschapper bepleitte het belang van een goede leeromgeving voor kinderen, want hun hersenen waren veel en ook veel langer beïnvloedbaar dan men dacht. Om zijn verhaal te onderstrepen vertelde de expert over dierproeven die aantoonden dat bij gebrek aan prikkels de hersenen van ratjes daadwerkelijk kleiner bleven dan dat van ratjes die in een omgeving zaten met goede speel-leerprikkels om zich heen.
Het was voor mij meteen duidelijk dat deze kennis voor pedagogische beroepskrachten van grote waarde was. Het zou niet alleen hun kennis vergroten over de ontwikkeling van kinderen, maar vooral ook over hun eigen essentiële rol in die ontwikkeling. Ik besloot om een goed toegankelijk boek te schrijven voor pedagogische beroepskrachten waarin ik de neurowetenschappelijke kennis over jonge kinderen zou samenvatten. Mijn missie heeft inmiddels geresulteerd in een mooi aantal ‘kinderbreinboeken’ voor kinderopvang en kleuteronderwijs, waarvan de basiskennis staat in het boek ‘Slim Jong Kind’ uit 2024.
Bestel Slim Jong Kind via de bovenstaande link of bekijk de pagina van Bol.com voor deze en andere boeken van Betsy van de Grift!
De ontwikkeling van het kinderbrein is voor mij aan aanhoudende bron van inspiratie. Nu al bijna 20 jaar bestudeer ik thematisch de internationale literatuur. Eerst over het jonge kinderbrein, maar later ook het puberbrein en zelfs over het verouderende brein staan er al meerdere boeken in mijn kast. In totaal, heb ik ruim 3000 wetenschappelijk referenties verzameld en gearchiveerd. En het viel mij vanaf het begin al op dat er een interessante, tegenstrijdige opvatting in de literatuur te vinden was. Een deel verkondigde dat de eerste drie jaar van de breinontwikkeling ‘key’ was, terwijl een ander deel juist benadrukte dat de breinontwikkeling járen inslag nam en dat het brein beïnvloedbaar bleef in de ontwikkeling. Het bovengenoemde boek: ‘The Myth of the First Three Years’ (Bruer, 1999), was duidelijk een exponent van die tweede stroming. Wat probeert Bruer ons al in 1999 duidelijk te maken en waarom is zijn boodschap binnen de neurodevelopment inmiddels gemeengoed en spreken veel wetenschappers zelfs over ‘de mythe van de eerste 1000 dagen’ ?
De neurowetenschap is een relatief jonge wetenschap en ze dankt haar bestaan vooral aan de bliksemsnelle groei van beeldvormende technieken, zoals een CT-scan en MRI-scan. De plaatjes die uit deze scans kwamen konden voor het eerst laten zien hoe het er ‘binnenbreins’ uitzag. Vóór de uitvinding van beeldvormend onderzoek moest men het doen met de ontleding van de hersenen of het opvangen van bijvoorbeeld de elektrische activiteit (EEG) in de hersenen. Dat ‘oude’ wetenschappelijk onderzoek ontdekte vooral de groei van het hersenweefsel en die vindt inderdaad in de eerste kinderjaren plaats.
Inmiddels is bekend dat de groei van de hersenen in fasen en ‘getrapt’ plaatsvindt. De groei van het hersenvolume (deze piekt tussen nul en drie jaar en neemt daarna geleidelijk nog toe tot ongeveer 9 jaar) en de groei van de neurale netwerken (deze vindt al van af het begin plaats en loopt door tot 25 a zevenentwintig 27 jaar). De groei van het volume is een autonoom proces, maar het is wel gevoelig voor vooral schadelijke invloeden van buitenaf zoals dat van toxische stoffen. De groei van het neurale netwerk, de synapsen, komt onder sterke invloed van de omgeving tot stand: de functies die klaarliggen in het brein worden door de netwerken als het ware ‘aan de praat gebracht’. Dat gedeelte van de ontwikkeling van het brein staat onder grote invloed van interactie met de omgeving. Juist door die interactie is ons brein flexibel en kan het zich optimaal aanpassen aan de leefomstandigheden, en daardoor de overlevingskansen van de soort mens en het individu vergroten.
De breinontwikkeling: van binnen naar buiten en van achter naar voor…
Het jonge kinderbrein ontwikkelt zich in interactie met de omgeving.
De kennis over de ontwikkeling van het neurale netwerk was in de jaren 70 en begin jaren 80 nog lang niet zo groot als nu. Vooral grote, longitudinale series zoals die bijvoorbeeld door Giedd in Amerika (Lenroot and Giedd 2006, Giedd 2007) hebben een betrouwbaar beeld opgeleverd over de ontwikkeling van het kinderbrein, van nog ongeboren baby tot en met adolescent.
Inmiddels is duidelijk dat de eerste drie jaren -oftewel de eerste 1000 dagen- van de ontwikkeling van een kinderbrein niet in een aantal zinnen kan worden samengevat. En ook wordt de complexiteit ervan geen recht gedaan door om de haverklap te verwijzen naar het unieke belang van de eerste 1000 dagen. Ook na de eerste 1000 dagen (telt de zwangerschap eigenlijk mee in die 1000 dagen?) doen zich nog heel interessante en essentiële ontwikkelingen voor; een kind van drie jaar is allerminst af (Casey, Giedd, & Thomas, 2000). Zeker, de ontwikkeling van het volume vindt vooral tot en met drie jaar plaats. En zeker, in de eerste paar jaar ontwikkelen zich essentiële, ongelofelijk belangrijke functies, zoals de zintuiglijke ontwikkeling, de taal en het hechtingssysteem. Daar staat tegenover dat in de ruim 20 jaar daarna (dat is 7300 dagen 😉 ook onmisbare functies tot ontwikkeling komen. Zeker over de puberteit wordt daarover in de neurodevelopment steeds meer bekend (J. N. Giedd, 2004).
‘Ja maar’, hoor ik de 1000 dagen-fans zeggen, ‘als er in die eerste drie jaar dingen niet goed ontwikkeld worden, als er vroege schade ontstaat in bijvoorbeeld de hechting, dan komt het daarna niet meer goed’. En dat is inderdaad voor een deel ook waar. Maar anderzijds mag de plasticiteit van het brein niet onderschat worden en sommige problemen in de breinontwikkeling blijken ‘reversibel’.
De boodschap over de importantie van de eerste 1000 dagen van de ontwikkeling van een kind is niet persé onwaar, maar vindt haar oorsprong in kennis uit de jaren zeventig, begin tachtig. Kennis die inmiddels binnen de neurowetenschap achterhaald is, vooral door de té eenvoudige voorstelling van zaken. Namelijk, dat niet zozeer of alleen de snelle anatomische groei van het volume van het brein bepalend was voor de vorming van een kind, maar dat daarbij de plasticiteit, de ontwikkeling van het brein in interactie met de omgeving, essentieel is en dat die veel en veel langer duurt dan men aanvankelijk dacht.
De boodschap van Bruer is nog niet erg geland. Zo gaat dat met mythes. Ze zijn vaak té aantrekkelijk door hun eenvoud en logica.
Brierley, J. (2003). Give me a child until he is 7: Brain Studies and Early Childhood Education: Routledge.
Bruer, J. T. (1999). The myth of the first three years: A new understanding of early brain development and lifelong learning.
Casey, B. J., Giedd, J. N., & Thomas, K. M. (2000). Structural and functional brain development and its relation to cognitive development. Biological psychology, 54(1), 241-257.
Giedd, J. N. (2004). Structural magnetic resonance imaging of the adolescent brain. Annals of the New York Academy of Sciences, 1021(1), 77-85.
Giedd, J. N. e. a. (2007). Brain development during childhood and adolescence: a Longitudinal MRI study. Nature Neuroscience, 2, 3.
Lenroot, R. K. and J. N. Giedd (2006). “Brain development in children and adolescents: insights from anatomical magnetic resonance imaging.” Neuroscience & Biobehavioral Reviews 30(6): 718-729.
